DIE MYN KAMER VINT, DIE MOET SE NIET BEDERVEN...
De gangenstelsels in de Sint Pietersberg als beschermd monument
Marjan Melkert
In de Sint Pietersberg nabij Maastricht bevinden zich eeuwenoude gangenstelsels. Ze zijn vanaf het begin van de dertiende eeuw ontstaan door de ondergrondse ontginning van een laag kalksteen die als bouwsteen bruikbaar is. De groeven strekten zich uit over een gebied met een oppervlakte van ongeveer 5000 bij 1000 meter. Een groot gedeelte van de groeven op Nederlands grondgebied is afgegraven ten behoeve van de productie van cement. Op Belgisch gebied hangt ditzelfde lot als een zwaard van Damocles boven delen die in handen zijn van de Belgische cementindustrie.
De delen in Nederland die gespaard zijn gebleven, zijn in de praktijk tot Juli 1994 tè gemakkelijk toegankelijk geweest. De eigenaren leken zich niet te bekommeren om het verlies aan natuurwaarden en cultuurwaarden, dat werd veroorzaakt door een grote toeloop van onbevoegde bezoekers. Andere personen die zich wèl zorgen maakten over dit verlies hebben nagedacht over mogelijkheden om tot een goede bescherming te komen. Enkele leden van de stuurgroep van de Studiegroep Onderaardse Kalksteengroeven van het Natuurhistorisch Genootschap in Limburg hebben daarop de Wetenschapswinkel van de Rijksuniversiteit Limburg verzocht een onderzoek te laten doen naar de cultuurhistorische waarde en manieren waarop deze beschermd kan worden. De Wetenschapswinkel heeft via de Faculteit der Cultuurwetenschappen deze vraag naar mij doorgespeeld omdat daar bekend is dat ik met de geschiedenis van de gangenstelsels van de Sint Pietersberg vertrouwd ben. In overleg met Dr. J. de Jong, mijn begleider bij de faculteit, heb ik de het onderzoek toegespitst op de Monumentenwet (1988) als instrument dat een toereikende vorm van bescherming kan bieden.
Het onderzoek naar de cultuurhistorie van de ondergrondse Sint Pietersberg beperkt zich tot de gangenstelsels die eigendom zijn van de Vereniging Natuurmonumenten. Het gaat om de gangenstelsels Noord, Zonneberg en een deel van het gangenstelsel Caestert. De conclusies zijn echter op veel onderaardse kalksteengroeven in Nederlands en Belgisch Limburg van toepassing. Deze publicatie gaat niet over wat er eens geweest is en dat nu alleen nog in archieven en de hoofden van sommige mensen bestaat. Er wordt alleen naar de verloren delen verwezen als er een aanleiding toe bestaat in de nog bestaande gangenstelsels en hun historie. Het is de waarde van de nog bestaande resten die beschreven wordt en die telt.
Argumenten voor de aanwijzing van de gangenstelsels als beschermd monument
De gangenstelsels van de Sint Pietersberg vallen onder de Natuurbeschermingswet. Het zijn voornamelijk de natuurwaarden van de gangenstelsels die daardoor in de belangstelling staan in het beheersplan. Het gaat hier vooral om het verblijf van vleermuizen in de gangen. De gangenstelsels worden ter wille van de bescherming van deze dieren afgesloten gehouden. De natuurbeschermingswet en het beheersplan schieten te kort waar het de bescherming van de cultuurhistorische waarden van de gangenstelsels van de Sint Pietersberg betreft. Belanghebbenden die bij het onderaardse betrokken zijn en diebinnen de kaders van de Natuurbeschermingswet en het beheersplan handelen zijn echter niet blind voor de cultuurhistorische waarden. Zij zien het probleem van het vandalisme en willen dat de bestaande waarden behouden blijven. Het afgesloten houden van de gangenstelsels voor bezoekers anders dan tijdens de rondleiding of voor het doen van onderzoek blijft wat mij betreft de voornaamste waarborg. Er is echter een regeling getroffen voor het recreatief medegebruik van de gangenstelsels die, zover als ik overzien kan, mogelijk schadelijk is voor de cultuurhistorische waarden. Naast het probleem van het medegebruik, blijft het gevaar bestaan dat er steeds meer werkstukken aangebracht worden in de gangenstelsels waardoor de oorspronkelijke vorm wordt aangetast. Het is om deze redenen wenselijk dat de gangenstelsels, of de toegevoegde onroerende goederen, als beschermd monument in de zin van de Monumentenwet 1988 aangewezen worden. Nogmaals: er moeten binnen het kader van deze wet vergunningen aangevraagd worden voor het gebruik of het laten gebruiken van de gangenstelsels; ook kunnen er zonder vergunning geen wijzigingen worden aangebracht. De Monumentenwet biedt de mogelijkheid om de gevolgen van gebruik en wijzigingen in te schatten en af te wegen tegen het belang van behoud van het monument. Indien gebruik en wijziging schade zou toebrengen aan de cultuurhistorische waarden, wordt geen vergunning verleend. In het belang van het monument kan er weerstand geboden worden tegen de druk om de gangenstelsels open te stellen voor recreatief medegebruik door berglopers waaronder, mijns inziens, personen van een twijfelachtig kaliber voorkomen, of 'survival' toerisme. Daarnaast kan er worden opgetreden tegen personen of instanties die op welke manier dan ook in strijd met artikel 11 van de Monumentenwet handelen. De Monumentenwet biedt meer dan alleen het waarborgen van het behoud van de cultuurhistorische waarden; zij biedt voordelen in de vorm van subsidiemogelijkheden voor herstel en restauratie.
Pleidooien door derden
In 1966 schreef J. A. G. H. Delsing een nota over de waarde van het Zonneberg gangenstelsel voor de provinciale waterstaat van Limburg. Hij besloot deze nota met de nu volgende regels: 'De betekenis, welke thans aan het Zonneberggangenstelsel in de Sint Pietersberg moet worden toegekend, is zowel van historische als van actuele aard. De huidige waarde ontleent dit stelsel voor een belangrijk deel aan het historische aspect van de mergelwinning. (...) Concluderend kan worden gesteld dat, indien het centrale gedeelte van het Zonneberggangenstelsel door afgraving zal verdwijnen, er een heterogeen samenstel van drie gedeelten van gangenstelsels met een gezamenlijke oppervlakte van 8,5 ha overblijft, die elk voor zich van te geringe omvang en onvoldoende representatief lijken te zijn om een beeld te kunnen geven van de cultuurhistorische betekenis van het gangenstelsel in zijn geheel. De historische waarden, die het gangenstelsel van de Sint Pietersberg karakteriseren, bestempelen het Zonneberggangenstelsel in haar actuele betekenis tot een cultuurmonument van meer dan nationale betekenis, dat om zijn onvervangbare waarde ook voor toekomstige geslachten van grote betekenis zal zijn.' De nota, die in dezelfde maand in hetzelfde jaar het daglicht aanschouwde als de schrijfster, was een van de vele stemmen die opklonken in de strijd, die door velen werd gevoerd, om de honger naar nieuwe concessies van de ENCI een halt toe te roepen. Met name het benadrukken van de cultuurhistorische waarde van het Zonneberg gangenstelsel woog bij de beoordeling van een concessieaanvragen zwaar. In 1982 schreef de Overleggroep Groevebeheer een voorstel om het beheer van onderaardse kalksteengroeven te subsidiëren in het kader van het Nationaal Landschap Mergelland. Ook dit ging gepaard met een oproep de cultuurhistorische waarde van kalksteengroeven officieel te erkennen. 'De historie van de mergelgroeven dateert uit een tijd dat men eeuwen geleden begonnen is op grote schaal met mergel te bouwen. Alleen hebben de gebouwen, die van deze mergel gemaakt zijn vaak de status en bescherming van monument gekregen, terwijl de onderaardse steengroeven deze erkenning niet of nauwelijks kennen. Waar mogelijk zouden de groeven, vooral ook door hun grote schat aan gegevens vanaf het verre verleden tot het heden en ook door hun esthetisch-landschappelijke waarden, zeer zeker de status van cultuurmonument moeten krijgen.' Dat wat voor de onderaardse kalksteengroeven in het algemeen geldt, is zeer zeker op de Sint Pietersberg van toepassing.
De positieve uitstraling
De gangenstelsels zijn geschikt voor tal van doeleinden. Het utilitarisme viert hoogtij in het denken over de omgang van de mens met zijn omgeving. Vrijwel alles is onderworpen aan het primaat van de economie. De cultuurhistorische waarden dreigen ook hieraan opgeofferd te worden. Hier volgt een opsomming van activiteiten die in de gangenstelsels plaatsvinden of tot voor kort plaatsvonden. Deze lijst is verre van volledig. De meest zachtzinnige gebruiksvorm van de gangenstelsels is die van het cultuurhistorisch toerisme; delen van gangenstelsels worden hierdoor beschadigd. Het is mogelijk om per mountainbike een tocht in de Sibbergroeve in de gemeente Valkenburg te maken. Er werden tot voor kort survivaltochten in de Driesberg in de gemeente Riemst in België georganiseerd. Hiervoor werden wanden tot klimmuur omgebouwd. Studenten gebruiken de gangenstelsels Ternaaien Beneden en Caestert in België als feestruimte en stoken grote vuren in de ingangspartijen. Ieder jaar vindt er een kerstmarkt plaats in de Gemeentegrot te Valkenburg. Het gebruik van de Bosberg als Joint Operations Centre van de Noord Atlantische Verdrags Organisatie heeft tot een omvangrijke vervuiling van dit gangenstelsel met blauwe asbest geleid. De gangenstelsels van de Sint Pietersberg op Belgisch grondgebied vallen onder een concessie van de Waalse cementindustrie en kunnen in de toekomst afgegraven worden. Veel gangenstelsels in Nederland, België, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk zijn aan vandalisme blootgesteld door verwaarlozing.
In al deze landen zijn kleine groepen mensen betrokken bij de gangenstelsels als object met een cultuurhistorische waarde. Zij stellen zich te weer tegen die vormen van gebruik of verwaarlozing die deze waarden aantasten. Het zou in deze context gezien zeer waardevol zijn als de gangenstelsels van de Sint Pietersberg - die internationaal bekend zijn - de status van beschermd monument zouden krijgen. Het voorbeeld van de erkenning van de wetenschappelijke waarde en de schoonheid van deze gangenstelsels zou als breekijzer in vele discussies ingezet kunnen worden.
Aanbevelingen
Het aanvragen van de status van beschermd monument voor de gangenstelsels van de Sint Pietersberg is een belangrijke stap op de weg tot behoud van de cultuurhistorische waarden die er in vertegenwoordigd zijn. Als de aanvraag van de monumentstatus niet voor de gangenstelsels als geheel gehonoreerd kan worden, zou een aanvraag voor de toegevoegde onroerende goederen ingediend kunnen worden. De inventaris van deze goederen zou zo volledig mogelijk moeten zijn. Daardoor kan dan toch een zo groot mogelijke deel van de gangenstelsels beschermd worden.
Om het behoud van de cultuurhistorische waarden te garanderen dient betreding van de gangenstelsels aan strikte voorwaarden gebonden te zijn. Bij de toeristische rondleidingen is het van belang kwetsbare inscripties en andere soortgelijke zaken te ontzien. Dit vergt een disciplinering van de gidsen opdat zij een bepaalde mate van zonering in dit opzicht respecteren. Personen die de gangenstelsels willen betreden voor het doen van wetenschappelijk onderzoek moeten ook met de cultuurhistorische waarden rekening houden. Iedere andere vorm van bezoek, buiten de rondleidingen om of los van wetenschappelijk onderzoek, is mijns inziens overbodig. Onder de beoefenaren van deze vorm van betreding, die het recreatieve berglopen genoemd wordt, zitten personen die een gevaar voor de cultuurhistorische waarden vormen. Omdat contole op de gehele groep nagenoeg onmogelijk is, moet het toestaan hiervan ten zeerste afgeraden worden. In dit geval lijden, zoals vaak, de goeden onder de kwaden. Extra kritisch moet het zogenaamde illegale berglopen, het betreden van groeven zonder toestemming bekeken worden. In het verleden is gebleken dat veel illegale berglopers het cultuurhistorische erfgoed op geen enkele wijze ontzien; zij richten vaak grote schade aan. Dit leidt tot excessen als het organiseren van grote feesten of het verdwalen met dodelijke afloop. Deze 'cultuur' zou door het goed afgesloten houden van de groeven moeten uitsterven. Bij de Sint Pietersberg is dat ook grotendeels gebeurt vanaf het moment van afsluiten. Het probleem heeft zich echter wel naar elders verplaatst.
Om de cultuurhistorische waarden optimaal tot hun recht te laten komen is het opruimen van de in de loop der jaren ontstane vervuiling onontbeerlijk. Daarnaast is herstel in de vorm van het verwijderen van storende graffiti en het herplaatsen of herbouwen van weggehaalde of vernielde zaken nodig. Aan dit herstel zal studie vooraf moeten gaan naar de oorspronkelijke situatie en de methodes en materialen waarmee het herstel het beste uitgevoerd kan worden.
De internationale uitstraling van deze erkenning, van de indrukwekkende cultuurhistorische betekenis van de gangenstelsels in deze berg, voor andere soortgelijke objecten elders mag hierbij niet over het hoofd gezien worden.
Terug naar het begin van deze pagina
Terug naar de thuispagina van de CWS-scriptieserie