SP :: Publicaties :: Tribune

Het asbestschandaal van de Cannerberg

De 27-jarige Jos Goedkoop meldde zich onlangs bij het Comité Asbestslachtoffers. Als dienstplichtig militair heeft hij in 1989 gediend in de grotten van de Cannerberg in Maastricht. "Het waren maar een paar weken," vertelt Goedkoop. "Ik kon er niet tegen de hele dag geen daglicht te zien. Pas na mijn overplaatsing naar de vliegbasis Woensdrecht hoorde ik over de vervuiling in de Cannerberg. Misschien krijg ik over twintig, dertig jaar kanker als gevolg van mijn verblijf daar." De grotten waren, zo staat onomstotelijk vast, ernstig verontreinigd met kankerverwekkende asbest.
Van 1960 tot december 1992 was in de mergelgrotten van de Cannerberg het Joint Operations Centre van de NAVO gevestigd. Hekken en wachtposten zorgden voor maximale beveiliging van de commandocentrale. Die was zo geheim, dat het bestaan ervan tot midden jaren tachtig zelfs officieel werd ontkend. Want de Cannerberg met zijn high-tech militaire apparatuur was van vitaal belang voor de West-Europese verdediging. De berg fungeerde als oorlogshoofdkwartier. In de bunker, door het personeel The Cave (de grot) genoemd, werkten gemiddeld vierhonderd Nederlandse, Belgische, Duitse, Britse en Amerikaanse militairen. Bij grote oefeningen waren dat er soms meer dan duizend. Maar niet alleen de activiteiten in de Cannerberg waren top secret. Dat was jarenlang ook het feit dat een verblijf in The Cave niet zonder risico voor de gezondheid was.

Via de luchtkanalen wordt asbeststof door de kilometerslange gangen geblazen

In 1991 doet TNO-Bouw in opdracht van het ministerie van Defensie onderzoek in de onderaardse commandocentrale. Het geheime rapport "Asbestmeting in de Cannerberg" vat de schokkende bevindingen samen: "Op diverse plafonds werden vlokken blauw asbest waargenomen. (...) Drie van de tien luchtmonsters bevatten te veel asbestvezels. (...) Het stof in de luchtleidingen is ernstig verontreinigd."
Oorzaak van de vervuiling is het feit dat bij de aanleg van leidingen en luchtkanalen door het kilometerslange gangenstelsel op grote schaal asbest is gebruikt. Bij het opstarten van de luchtverversingsinstallatie wordt asbeststof door de gangen geblazen. De TNO-onderzoekers concluderen onomwonden dat "het ernstige gezondheidsrisico, dat met blootstelling aan asbestvezels gepaard gaat, ingrijpen zeer urgent maakt." De Cannerberg moet "op korte termijn" dicht.
Maar het NAVO-hoofdkwartier en het ministerie van Defensie besluiten anders: tot aan de geplande sluiting eind 1994 willen ze de bunker gewoon blijven gebruiken.

"Die burgers zijn gek. Wij militairen kunnen tegen een stootje"

Wel wordt na de verschijning van het rapport het personeel uitgerust met beschermende kleding en maskers. Dat wil zeggen: het burgerpersoneel. De militairen in de Cannerberg krijgen deze bescherming niet. Er breekt onrust uit, met name onder Nederlandse en Duitse militairen. Asbest, dat is toch levensgevaarlijk? Maar officieren reageren lakoniek: "Die burgers zijn gek. Wij militairen kunnen tegen een stootje. Stel je niet aan." Woordvoerder Schönau van het ministerie van Defensie bevestigt tegenover de Tribune het vreemde onderscheid. "De burgers vielen onder de Nederlandse Arbeidsomstandighedenwet, de militairen niet. Die vielen onder NAVO-regels," zegt hij.
Geconfronteerd met deze uitspraak reageert de Algemene Federatie van Militair Personeel (AFMP) furieus. Woordvoerder Fred Lardenoye: "Een schandalige zaak. Volstrekt verwerpelijk. De Arbo-wet is sinds 1985 voor militair personeel van kracht. Er zijn wel uitzonderingen, maar die betreffen oefeningen of oorlogssituaties. Nooit permanente werkplaatsen."

We worden van het kastje naar de muur gestuurd. Niemand weet ergens van...

We beginnen aan een lange zoektocht naar de verantwoordelijke militaire instantie. Via de Nederlandse delegatie bij de NAVO in Brussel ("Ik kan u niet helpen") naar de NAVO-press-spokesman ("Ik weet niet wat de Cannerberg is"). Op het militaire hoofdkwartier van de NAVO blijft de staff officer van de Media Section dagenlang "not available". Dan komen we terecht bij AFCENT (Allied Forces Central Europe) in Brunssum. De deputy chief public information, kolonel Deurloo, verklaart: "De Cannerberg viel onder NORTAQ-2ATAF, maar dat bestaat niet meer. Als burgers wel en militairen geen bescherming kregen, dan ligt de beslissing daarvoor bij de NAVO-top in Brussel en bij de Defensie-top in Nederland."
Deurloo attendeert ons erop dat de asbestkwestie in het parlement aan de orde is geweest. Toenmalig staatssecretaris van Defensie B.J.M. baron van Voorst tot Voorst schreef er een brief over aan de Tweede Kamer, naar aanleiding van vragen tijdens de begrotingsbehandeling. We duiken snel in de parlementaire archieven en vinden de bewuste brief, gedateerd 20 december 1991. Hij gaat over het zojuist afgesloten TNO-onderzoek en de inhoud blijkt onthutsend.

De staatssecretaris geeft de Kamer een zeer rooskleurig beeld van het asbestprobleem

De staatssecretaris schrijft aan de Kamer: "De asbestconcentraties in het gangenstelsel van de Cannerberg blijken - met uitzondering van drie metingen tijdens het uitvoeren van werkzaamheden in technische ruimten - volgens het onderzoek van TNO onder de maximale toelaatbare norm te blijven." Maar het TNO-rapport zegt daarover zelf: "Opgemerkt wordt dat het uitgevoerde meetprogramma slechts een zeer kleine steekproef vertegenwoordigt. (...) Het is zeer wel mogelijk dat op andere plaatsen en tijdstippen (veel) hogere asbestconcentraties voorkomen."
Van Voorst tot Voorst gaat verder: "De werkruimten blijken veilig te zijn." Maar TNO schrijft: "Het stof in de luchtleidingen is ernstig verontreinigd met asbestvezels die bovendien ook in het stof in de kantoorvertrekken aangetoond werden."
"Alle gangen waardoor luchtkanalen lopen die met asbest zijn behandeld, worden schoongemaakt of afgesloten," kondigt de bewindsman aan. "In het ventilatiesysteem worden zogenaamde absoluut-filters geplaatst om ook bij het opstarten van het ventilatiesysteem risico's te vermijden." Maar TNO noemt deze oplossing in haar rapport "technisch niet haalbaar".
Dan meldt de brief dat het onderhoudspersoneel wordt uitgerust met beschermende kleding en maskers. "In de periode waarin de structurele verbeteringen worden verwezenlijkt zal het overige personeel beschikken over halfgelaatsmaskers voor verplaatsing door de gangen."
SP-advocaat Bob Ruers, raadsman van het Comité Asbestslachtoffers, zegt hierover: "Maanpakken zijn de enige echte bescherming. Al het overige is lariekoek."
Over de aanbeveling van TNO om de Cannerberg op korte termijn te sluiten, zegt de staatssecretaris tot slot: "Gelet op het operationele belang van het Joint Operations Centre, ook in vredestijd, is spoedige sluiting niet mogelijk."
Ruim drie maanden na de brief worden de schoonmaakwerkzaamheden in de Cannerberg stopgezet. Want de NAVO heeft dan besloten de tent eind 1992 al dicht te gooien, om redenen die niets met het asbestgevaar van doen hebben.

"Defensie heeft willens en wetens met mensenlevens gespeeld"

Advocaat Bob Ruers heeft geen goed woord over voor de handelwijze van Defensie. Ruers: "TNO heeft aangetoond dat er een asbestprobleem is in de Cannerberg. Iedereen die daar gewerkt heeft loopt een zeker risico. De arbeidsinspectie heeft al in 1971 aangegeven dat de enige veilige blootstelling aan asbest nul is. Het is schandalig dat de overheid eigen personeel bewust blootstelt aan de risico's van asbest. Men heeft willens en wetens met mensenlevens gespeeld. De enige goede conclusie, op basis van het TNO-rapport, was de commandocentrale onmiddellijk sluiten en dat heeft Defensie niet gedaan."
Vraag blijft waarom staatssecretaris Van Voorst tot Voorst de Kamer zo'n rooskleurige voorstelling van zaken heeft gegeven en waarom Defensie en de NAVO onvoldoende beschermende maatregelen namen voor de militairen. Tegenwoordig is Van Voorst tot Voorst commissaris van de koningin in Limburg. Een woordvoerder laat ons weten: "De Gouverneur voelt zich niet geroepen te reageren omdat hij nu een andere functie vervult. Uit hoofde van die functie kan hij niet meer beschikken over de dossiers."
Bob Ruers en Jos Goedkoop willen samen met andere ex-Cannerberg-militairen een proces aanspannen tegen Defensie. Tientallen collega's van Goedkoop hebben zich - na een oproep in dag- en weekbladen - al gemeld bij het Comitë Asbestslachtoffers.

Gemeente opgezadeld met milieuprobleem De gemeente Maastricht zit als eigenaar stevig in haar maag met de Cannerberg. Huurder Navo bleek naast asbest nog een fors milieuprobleem te hebben achtergelaten. Hans Hoorn van de Dienst Stadsontwikkeling: "Tientallen jaren lang werd al het afval, uit anti-spionage-overwegingen, in de berg opgeslagen. Er zijn zestien stortlokaties ontdekt, met in totaal 10.000 kuub afval. Dat varieert van poetsdoeken en papier tot TL-buizen en computerapparatuur. De vraag is: wat ligt er allemaal nog meer? Is het milieubedreigend? Moet het weggehaald worden? Wie gaat dat betalen? We zijn nu bezig met nader onderzoek. Eind van dit jaar verwachten we de resultaten en dan komt de cruciale vraag: wat gaan we doen?" Volgens Hoorn wil Defensie niet alles opruimen. "Defensie lijkt ernaar te streven een vergoeding te betalen en alleen het allernoodzakelijkste te verwijderen, of de boel te verzegelen. De gemeente streeft naar een volledige schoonmaak van de berg. Die moet kunnen worden hergebruikt. Wij willen geen milieutijdbom, die misschien in 2050 ontploft."

De Tribune elke maand op je deurmat? Word nu lid of probeer de Tribune een jaar lang voor slechts 13 euro!